Ζωή και θάνατος τού ρινόκερου

Αποσπάσματα από την κριτική τής Βαρβάρας Ρούσσου στον "Αναγνώστη":

"Ο Ρινόκερως, τέταρτο ποιητικό βιβλίο του Παναγιώτη Ιωαννίδη, ακολουθεί την Πολωνία (εκδ.  Καστανιώτη, 2016), τη συλλογή που σηματοδοτεί την ωριμότητά του. Κοινό σημείο[,] η εκμετάλλευση της πραγματικότητας [] προκειμένου το ρεαλιστικό στοιχείο [] να αποτελέσει την αφορμή για να τεθούν μείζονα ερωτήματα. 

[Η] ζωή και ο θάνατος, η μνήμη ως ατομική ανάμνηση, η τέχνη και η αναπαράσταση, η συνομιλία των τεχνών, η στάση του καλλιτέχνη μπρος στην τέχνη του, αποτελούν τις βάσεις του ποιητικού οικοδομήματος. Καθένας από αυτούς τους άξονες υποστηρίζει μια ομάδα ποιημάτων που διαπλέκονται χωρίς να αποτελούν ξεκάθαρες ενότητες. 

Θεματικό πεδίο της συλλογής αποτελεί ο προβληματισμός γύρω από το βαθμό αναπαραστατικότητας. [] Η σχέση λόγου-εικόνας/φωτογραφίας συνδυαστικά με την ιδέα του θανάτου[, η] διαρκής υπόμνηση της απώλειας [], η φωτογραφία που διαιωνίζει το αναπαριστώμενο πρόσωπο και γίνεται άναρθρος λόγος, επαναλαμβάνουν, ως έναν ακόμη άξονα της συλλογής, το ερώτημα: «Τι μένει μετά το θάνατο;» [] 

Ιδιαίτερο γνώρισμα του βιβλίου αποτελεί η διαρκής επαναφορά του ζώου ως συμπύκνωση όλων των έμβιων όντων, ως περιθωριοποιημένο ον στο ανθρωποκεντρικό σύμπαν, ως αντικείμενο στα μάτια του ανθρώπινου υποκειμένου. [] Ο θάνατος, κοινή και αναπόδραστη μοίρα των έμβιων όντων, λειτουργεί καταλυτικά, εξισώνοντας τις διαφορές των ειδών και ακυρώνοντας την ιδέα της ανθρώπινης ανωτερότητας μπροστά στο μέγιστο οντολογικό θέμα []. 

Η καθαρότητα των στίχων του Ιωαννίδη, η ευθύτητα με την οποίαν παρουσιάζονται τα ζητήματα που προϋποτίθενται ως ποιητικό έναυσμα (τέχνες, θάνατος, ζώο), η συντομία των ποιημάτων και η κλασική στιχική κατανομή τους σε ελευθερόστιχες στροφικές ενότητες μελετημένες ως προς τους διασκελισμούς, τις σιωπές, την αστιξία και τα σχήματα, τέλος η εύστοχη μετάβαση σε πεζόμορφες επιλογές[,] μαρτυρούν μια ποίηση που κρατά ισορροπία." 

Ολόκληρη η κριτική της, εδώ: https://www.oanagnostis.gr/i-zoi-kai-o-thanatos-toy-rinokeroy-tis-varvaras-royssoy/

Κάτω από τον μανδύα της καθημερινότητας

 

Η Άννα Λυδάκη γράφει στο "Bookpress" τής 14.ii.2021: 

"Για τριακόσια χρόνια, όλοι νόμιζαν πως ο Ντύρερ είχε απεικονίσει σωστά τον ρινόκερω, «μα εγώ δεν του μοιάζω». [...] Μια εικόνα ψευδής γίνεται πιστευτή γιατί κανείς δεν ενδιαφέρεται να μάθει ποιος είναι ο ρινόκερως στην πραγματικότητα. [...]

Ο Ιωαννίδης αναγνωρίζει τις ζωές εκείνες που κυλούν με πληγές αόρατες, κρυμμένες πίσω από τους μανδύες της καθημερινότητας, πίσω από μικρά χαμόγελα που ξεγελούν. Και μιλά αντ’ αυτών: με γλώσσα απέριττη αλλά μεστή, με λέξεις προσεκτικά διαλεγμένες, χαμηλόφωνες, ανακαλύπτει και εκφράζει στα εξαιρετικά ποιήματά του καταστάσεις και συναισθήματα που υπόγεια, χωρίς να φαίνονται, πάντα ταλανίζουν."

(Η εικόνα, "Κατά τον ρινόκερω τού Ντύρερ", είναι της Lucy Pulvers, όπως εικονογράφησε το κείμενο τής Ά.Λ., που βρίσκεται ολόκληρο εδώ: https://bookpress.gr/kritikes/poiisi/13074-ioannidis-panagiotis-kastaniotis-rinokeros-lydaki)

"Βιρτζίνια, πρέπει να ξέρω...

... πέρασες το φως;"

Έτσι αρχίζει και τελειώνει το ποίημα "Αναπεπταμένη": το ένα από τα δύο ποιήματα του Ρινόκερου για την Virginia Woolf, που γεννήθηκε σαν σήμερα, το 1882. 

Πριν τυπωθεί στο βιβλίο, παρουσιάστηκε στα πλαίσια της ομαδικής ποιητικής περφόρμανς "Limbo" του περιοδικού "ΦΡΜΚ" στο "Ρομάντσο" (Αθήνα) το 2017. Δυο χρόνια αργότερα, η περφόρμανς αυτή επαναλήφθηκε, στα αγγλικά, στα πλαίσια του φεστιβάλ ποιητικής περφόρμανς στο Πανεπιστήμιο του Brighton (Ην. Βασίλειο) που είχε επιμεληθεί η Πατρίτσια Κολαΐτη. Και τον Νοέμβριο του 2020, μια βίντεο-περφόρμανς τού ποιήματος συμπεριελήφθη στο Φεστιβάλ Λογοτεχνικής Περφόρμανς που επιμελήθηκε η Παυλίνα Μάρβιν στα πλαίσια της 17ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης: https://youtu.be/5ZuJm1u9A6U

Η φωτογραφία (2019) είναι καθ' οδόν προς το Rodmell, όπου και το Monk's House, το αγαπημένο σπίτι απ' όπου έφυγε η Β.Γ. για να συναντήσει τον ποταμό Ouse το 1941.

Ευχαριστία μετά από ανάρρωση

Αν το ποίημα "Ο μουσικός στον πόλεμο" σχετικώς προφανώς αφορά τον Γάλλο συνθέτη Κλωντ Ντεμπυσσύ, από την μουσική ριζώνει -ίσως λιγότερο προφανώς- και η "Ευχαριστία μετά από ανάρρωση": από δύο έργα για κουαρτέττο εγχόρδων (δυο βιολιά, βιόλα, βιολοντσέλλο) που απέχουν μεταξύ τους 163 χρόνια.

Το ένα είναι το 15ο κουαρτέττο για έγχορδα του Μπετόβεν, έργο 132, του 1825. Το τρίτο μέρος του, που είναι και το μεγαλύτερο σε διάρκεια από τα πέντε, φέρει, εκτός από την ένδειξη "Molto adagio - Andante" (στα ιταλικά: "Πολύ ήρεμα - Βαδίζοντας" - μα στην μουσική, και οι δύο όροι δεικνύουν τον (πολύ) αργό ρυθμό), την επιγραφή "Heiliger Dankgesang eines Genesenen an die Gottheit, in der lydischen Tonart", που στα γερμανικά σημαίνει: "Άγιο Άσμα Ευχαριστιών ενός Αναρρώσαντος προς την Θεότητα, στον λυδικό τρόπο" (και ο λυδικός τρόπος είναι μουσική κλίμακα εν χρήσει ήδη στους αρχαιοελληνικούς χρόνους).

Το άλλο έργο είναι τα "Διαφορ(ετικ)α τραίνα" [Different trains] του Αμερικανού συνθέτη Steve Reich, γραμμένο το 1988. Εδώ, το κουαρτέττο που παίζει 'ζωντανά', συμπληρώνεται από μαγνητοταινία όπου ακούγεται να παίζει ηχογραφημένο, μαζί με ήχους τραίνων και αποσπάσματα ομιλίας ανθρώπων που ταξίδεψαν με τραίνο: Αμερικανούς, και Εβραίους της Ευρώπης (τα δικά τους τραίνα, τους πήγαιναν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης). Έχει τρία μέρη: Ι. Στην Αμερική - πριν απ' τον πόλεμο, ΙΙ. Στην Ευρώπη - κατά τον πόλεμο, ΙΙΙ. Μετά τον πόλεμο (όπου σμίγουν οι φωνές Αμερικανών και επιζησάντων του Ολοκαυτώματος).

Να, λοιπόν, η "Ευχαριστία" του Μπετόβεν (από το σπουδαίο Κουαρτέττο Amadeus), και, ακολούθως, τα δύο τελευταία 'τραίνα' του Στηβ Ράιχ με τους πρώτους διδάξαντες, Kronos Quartet:

https://youtube.com/playlist?list=PLtrUqGxsYMZ1xHfzeotRovdsuOdtP_A-X

H δε φωτογραφία είναι από τον ναό του Επικουρίου Απόλλωνος στις Βάσσες, ναού αφιερωμένου στον θεό που βόηθησε τους ντόπιους στην Αρχαϊκή Εποχή. 

[Π.Ι., Οκτ. 2020]

«Το ελάφι ήταν δικό Σας; Το αγαπούσατε;»

Με τον καταληκτήριο στίχο του ποιήματος "Η Ιφιγένεια στέλνει στην Άρτεμη" τιτλοφορεί το κείμενό της για τον Ρινόκερω στον πρωτοχρονιάτικο "Χάρτη" η Παυλίνα Μάρβιν. Γράφει, μεταξύ άλλων:

"[Τ]ο θαύμα δεν εξαντλείται στον εντυπωσιασμό – είναι βαθιά φροντιστικό. Ο Ρινόκερως είναι το αγαπημένο μου βιβλίο του Ιωαννίδη, ακριβώς επειδή αυτή η φροντίδα για πρόσωπα και πράγματα από το βαθύ παρελθόν και το εγγύτερο παρόν που διατρέχει όλα του τα έργα, έρχεται στο προσκήνιο ξανά, με νέο τρόπο: ευθύ, αποφασιστικό που δεν χαρίζεται και δεν αφήνει δεύτερη επιλογή. Ναι, αυτός ο κόσμος και η ιστορία του χρειάζονται άμεσα να φροντιστούν."

"Αυτό είναι που κρατώ σαν φυλαχτό από την ιστορία του ρινόκερου, από την ποιητική γραφή του Ιωαννίδη: την καθαρή αγωνία των ερωτημάτων που τίθενται για πρώτη φορά και αντέχουν να παραμένουν απολύτως ακριβή και σταθερά αναπάντητα."

Όλο το κείμενό της βρίσκεται εδώ: https://www.hartismag.gr/hartis-25/klimakes/to-elafi-htan-diko-sas-to-agapoysate

Στην εικόνα, ο περιβόητος ρινόκερως του Ντύρερ, φυσικά.

"Και φτάνει – κρύψε το πριόνι"

ΦΙΛΕΥΣΠΛΑΓΧΝΕ ΤΑΧΥΔΑΚΤΥΛΟΥΡΓΕ

Έβγαλες τον λαγό απ’ το καπέλο σου

Μπράβο λοιπόν

Τώρα από το μανίκι σου ανάσυρε

πολλά πολλά μαντήλια

–κίτρινα ροζ τυρκουάζ

καφέ πορτοκαλιά και μπλε–

για να του φτιάξεις μια ζεστή φωλιά

να μην κρυώνει

Και φτάνει –

κρύψε το πριόνι

~

Με το ποίημα που ανοίγει τον Ρινόκερω (εκδ. Καστανιώτη, 2020) και το οποίο διάλεξε το βιβλιοπωλείο "Πολιτεία" για να συνοδεύσει αυτή την φωτογραφία που ανέβασε τον Οκτώβριο 2020, σας εύχομαι να είναι φιλεύσπλαγχνο το 2021, και με περισσότερες ζεστές παρά ψυχρές χειρονομίες...

"Τρυφερός παράγοντας καλλιέργειας"

"Όσο βαθαίνει η καραντίνα, τόσο τα βιβλία γίνονται οι πλέον πραγματικές πύλες εισόδου στους ζεστούς  κόσμους των άλλων από τους οποίους έχουμε αποκλειστεί ανελέητα. Διαβάζω ποιητικά βιβλία μετά μανίας, γιατί η ποίηση είναι μάλλον ένα από τα ελάχιστα είδη λόγου ─αν όχι το μόνο─ που δυσκολότατα αφομοιώνεται από τον κυρίαρχο λόγο,  δημιουργώντας, συνεπώς, χώρο για το ανέκφραστο, το αποσιωπημένο, το μοναδικό. Βίωσα την Χριστουγεννιάτικη βόλτα στα βιβλιοπωλεία ως ανάσα, την αναμονή στην ουρά ως χαρά για την συνύπαρξη, και το ξεφύλλισμα των νέων κυκλοφοριών ως συνάντηση εν σώματι. [...] Ξενύχτησα με τον Ρινόκερω του Παναγιώτη Ιωαννίδη (Καστανιώτης, 2020), το αγαπημένο μου από τα, μέχρι τώρα, τέσσερα ποιητικά βιβλία του, ως κατεξοχήν τρυφερό παράγοντα καλλιέργειας της συλλογικής μας μνήμης και της φαντασίας που συνδημιουργεί την ατομική και συλλογική ιστορία μας."

Η Παυλίνα Μάρβιν μνημονεύει, στο αφιέρωμα τού "Αναγνώστη", τον Ρινόκερω ανάμεσα στα τρία ποιητικά βιβλία της καραντίνας της.

Καλή Πρωτοχρονιά - και μια Καλύτερη Χρονιά!

(Στην εικόνα, λεπτομέρεια από την μεταξοτυπία τού Teodor Durski που κοσμεί το εξώφυλλο.)